Hvað eru endurnýjanlegir orkugjafar?

Endurnýjanlegir orkugjafar eru unnir frá orkulind sem endurnýjar sig stöðugt þótt af henni sé tekið og helst þannig í jafnvægi af náttúrunnar hendi. Dæmi um endurnýjanlegar orkulindir eru vatn, jarðvarmi, vindur og sól.

Hvað er jarðefnaeldsneyti?

Jarðefnaeldsneyti er orkugjafi sem unninn er úr jarðlögum, t.d. olía, gas og kol. Jarðefnaeldsneyti er takmörkuð auðlind, því jarðlögin endurnýjast ekki. Þessar auðlindir fara því þverrandi með hverjum deginum. Notkun jarðefnaeldsneytis veldur mikilli losun gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið sem leiðir til loftslagsbreytinga.

Heimurinn allur stendur frammi fyrir því að takast á við loftslagsbreytingar. Notkun olíu er stærsti losunarvaldur gróðurhúsalofttegunda.

Úr orkustefnu Íslands til ársins 2050:

Langtímamarkmið um orkuskipti er að Ísland verði óháð jarðefnaeldsneyti og anni allri orkuþörf í landinu með endurnýjanlegum orkugjöfum.

Orkunotkun íslenskra heimila er meiri en á hinum Norðurlöndunum sé litið til allra orkugjafa og notkunar þeirra. Notkun jarðvarma fyrir húshitun ber þar hæst en önnur lönd nýta aðra og jafnvel óendurnýjanlega orkugjafa til þess.

Ef draga á úr olíunotkun þurfa endurnýjanlegir orkugjafar að koma í hennar stað til að uppfylla orkuþörf samfélagsins.

Alþjóðaorkumálastofnunin telur að áttfalda (aukning um 700%) þurfi endurnýjanlega orkuvinnslu í heiminum fyrir árið 2050 til að mæta orkuskiptum. Til samanburðar þyrfti að auka endurnýjanlega raforkuvinnslu á Íslandi um um það bil 80% fyrir orkuskiptin.

Á Íslandi er hægt að framleiða endurnýjanlega orku á hagkvæman hátt og svara þörf samfélagsins. Kostnaður við að framleiða raforku skiptir máli og er mismunandi eftir landsvæðum, til dæmis eftir því hvaða orkugjafar eru á hverjum stað.

Vegna landslags og legu Íslands eru vatnsafl, jarðvarmi og vindorka á landi hagkvæmir kostir hérlendis. Sólarorka og vindorka á hafi eru í dag ekki hagkvæmir orkukostir við íslenskar aðstæður. Sjávarorka og fljótandi vindmyllur á hafi nýta tækni sem er enn í þróun og ekki samkeppnishæf við áðurnefnda kosti, en gætu orðið það á næstu áratugum.

Olíuverð breytist oft og mikið. En verð á rafmagni á Íslandi hefur verið mjög stöðugt.

Heildarkostnaður olíuinnflutnings veltur á þrennu. Verði á olíu í heiminum, gengi Bandaríkjadals og því magni sem keypt er. 

Heimsmarkaðsverð á olíu hefur mikil áhrif á kostnaðinn við að flytja inn olíu. Þetta verð getur breyst mikið. Stríð, pólitískir atburðir í ríkjum sem framleiða olíu og fleira sem við höfum ekki stjórn á geta valdið þessum breytingum.

Ísland er aðili að alþjóðlegum samningum um loftslagsbreytingar og orkumál og skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum tengjast þessum samningum. Einnig hefur Ísland lögfest markmið um kolefnishlutleysi fyrir árið 2040.

Standi Ísland ekki við alþjóðlegar skuldbindingar um samdrátt í samfélagslosun munum við þurfa að kaupa losunarheimildir. Sá kostnaður gæti hlaupið á 1-10 milljörðum króna árlega.

Hvað er samfélagslosun?

Með samfélagslosun er aðallega átt við losun gróðurhúsalofttegunda frá vegasamgöngum, sjávarútvegi, landbúnaði, jarðvarmavirkjunum og úrgangi.

Um helming af samfélagslosun árið 2022 má rekja til olíunotkunar í vegasamgöngum og á fiskiskipum. Að skipta út olíunni fyrir endurnýjanlega orku skiptir miklu máli í því að ná markmiðum um að draga úr losun. Losun vegna samgangna og flutninga til og frá Íslandi fellur ekki undir samfélagslosun.

Orkuskiptin eru mikilvægasti þátturinn í því að Ísland nái loftslagsmarkmiðum sínum

Stefna stjórnvalda er að Ísland verði óháð olíu á næstu áratugum og kolefnishlutlaust árið 2040.  Ef innlend endurnýjanleg orka tekur að fullu við af olíu verður fullt orkusjálfstæði Íslands tryggt.

Orkuskipti eru nauðsynleg til að ná loftslagsmarkmiðum

Íslensk stjórnvöld hafa sett háleit markmið til að mæta loftslagsáskorun heimsins: Framtíðarsýn stjórnvalda er að öll orkuframleiðsla verði af endurnýjanlegum uppruna, líkt og kemur fram í Orkustefnu Íslands.  Alþjóðlegar skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum kveða á um 41% samdrátt í samfélagslosun fyrir árið 2030 m.v. 2005. Samfélagslosun vegna olíunotkunar  er um 1,6 milljónir tonna ár hvert og því ljóst að með orkuskiptum er til mikils að vinna. Til að ná þessum markmiðum leika orkuskipti því lykilhlutverk.

Orkuskipti á Íslandi hafa hingað til verið árangursrík og skilað miklum ávinningi fyrir íslenskt samfélag

Þessi orkuskipti verða ekki þau fyrstu á Íslandi. Þau fyrstu urðu fyrir rúmri öld þegar rafvæðing hófst. Næstu orkuskipti urðu með hitaveitunni, en nýting jarðvarma hér á landi dró enn úr þörf okkar fyrir olíu og kol til kyndingar. Þessi fyrri orkuskipti voru viðbrögð við hækkandi verði á innfluttri olíu og versnandi loftgæðum, en með orkuskiptunum sem framundan eru verður brugðist við loftslagsáhrifum og byggt undir aukið sjálfstæði í orkumálum.

Þriðju orkuskipti Íslands eru framundan

Í tilfelli Íslands snúast þriðju orkuskiptin um að verða óháð olíu og nýta þess í stað einungis endurnýjanlega orku. En hver er staða orkuskiptanna og hvað fleira þarf að koma til?

Til þess að hætta að nota olíu sem orkugjafa þarf að framleiða meiri raforku á Íslandi.

Orkusparnaður er nauðsynlegur, en leysir lítinn hluta vandans

Samkvæmt rannsókn á tækifærum til bættrar orkunýtni á Íslandi sem gerð var árið 2023 er hægt að spara um 0,4 TWst með tækni sem er til án óheyrilegs kostnaðar. Að auki væri hægt að ná fram sparnaði á um 0,8TWst til viðbótar á næstu 5 - 10 árum en þó með meiri fyrirhöfn. Um 0,4TWst til viðbótar mætti ná fram en til þess þarf miklar fjárfestingar, betri tækni og meiri tíma.

Aukin innlend raforkuvinnsla nægir ekki til að klára orkuskiptin ein og sér heldur þurfa orkuskipti að vera hagkvæm fyrir notendur.

Orkuöryggi og orkusjálfstæði haldast í hendur. Ef markmið um full orkuskipti á Íslandi nást með innlendri orku er hægt að tryggja hvort tveggja.

Hvers vegna orkuöryggi?

Samfélagið allt er háð orku. Öruggt aðgengi að orku er því lykilforsenda þess að samfélagið geti starfað og dafnað. Orkuöryggi er einnig þjóðaröryggismál. Til að skipta út olíu hér á landi þarf að vera nægt framboð af endurnýjanlegri orku í staðinn, innviðir þurfa að vera sterkir um allt land og hagkvæmt þarf að vera fyrir notendur að fara í orkuskipti.

Hvers vegna orkusjálfstæði?

Allt samgöngukerfið á Íslandi og ýmis mikilvæg atvinnustarfsemi er nú háð þeim þjóðum sem framleiða olíu. Með því að skipta olíu út fyrir endurnýjanlega orku sem framleidd er innanlands verður samfélagið sjálfbært um orku. Þá verður íslenskt samfélag ekki fyrir áhrifum af utanaðkomandi þáttum sem haft geta áhrif á framboð eða verð á olíu, til dæmis vegna stríðsátaka.

Orkuskipti eru lykillinn að sjálfbærri framtíð Íslands. Þau gera okkur kleift að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar í loftslagsmálum, draga úr óæskilegum áhrifum á hagkerfið vegna kostnaðar við innflutning á olíu og leiða til aukinnar hagkvæmni. Með því að fara í orkuskipti úr olíu sköpum við grænna, sterkara og sjálfstæðara Ísland fyrir komandi kynslóðir.